Typar av kryssord

Dei fleste kjenner det klassiske kryssordet frå aviser og blad. Eit rutenett skal fyllast ut med ord som går både vassrett og loddrett, og som kryssar kvarandre i diagrammet. Men sjølv om grunnideen er den same, finst det mange ulike typar kryssord. Nokre følgjer den tradisjonelle modellen, medan andre leikar meir med form, oppbygging eller måten ein kjem fram til løysingane på.

Det klassiske kryssordet

Den vanlegaste typen kryssord består av eit firkanta rutenett med like store ruter. I kvar rute skal det skrivast ein bokstav. Orda går både vassrett og loddrett, og der dei møtest delar dei bokstavar.

Mellom orda finst ruter som skil dei frå kvarandre. Desse blir ofte kalla skiljeruter eller svartruter. Dei er som regel svarte eller skraverte og markerer kvar eitt ord sluttar og eit nytt byrjar.

I mange kryssord er stikkorda plasserte utanfor rutenettet. Då er dei nummererte og delte inn i vassrette og loddrette løysingar. I andre kryssord står stikkorda inne i sjølve diagrammet. Då står dei gjerne i eigne ruter, ofte skrivne med mindre skrift.

Ulike diagram og utforming

Det firkanta diagrammet er den vanlegaste forma for kryssord, men det finst også variantar. Nokre kryssord kan ha meir uvanlege former, til dømes runde eller uregelmessige diagram. Hovudprinsippet er likevel det same. Orda skal gå i minst to retningar og krysse kvarandre.

I enkelte oppgåver blir det ikkje danna fullstendige ord i begge retningar. Då kan til dømes alle løysingane liggje vassrett, medan bokstavane i loddrett retning til slutt dannar ei skjult løysing eller eit spesielt ord. Slike oppgåver ligg i grenselandet mellom vanlege kryssord og andre typar ordgåter.

Kryssord med ulike tema

Mange kryssord har eit bestemt tema som går att i fleire av stikkorda. Det kan til dømes vere sport, reiser eller kjende personar. Slike oppgåver blir ofte kalla sportskryss, reisekryss eller kjendiskryss.

Det finst også kryssord som er laga spesielt for ulike målgrupper. Barnekryss og juniorkryss har enklare ord og meir direkte stikkord, medan ekspertkryss og grublekryss gjerne er meir krevjande og kan innehalde meir finurlige formuleringar.

Biletkryss og andre variantar

I nokre kryssord blir ikkje stikkorda skrivne med ord. I staden kan ein bruke teikningar eller fotografi. Eit bilete kan då fungere som stikkord til eitt eller fleire løysingsord. Slike oppgåver blir gjerne kalla biletkryss.

Andre variantar kan ha spesielle reglar eller små vriar. I nokre oppgåver kan løysinga vere eit ord som er motsett av stikkordet. I andre kan fleire ord vere kopla saman til ei lengre løysing, til dømes eit uttrykk eller ei setning.

Kryssord utan vanlege stikkord

Det finst også kryssord der ein ikkje får vanlege stikkord i det heile. I staden må løysaren bruke andre opplysningar for å finne fram til dei rette orda.

Ein type er puslekryss, der alle løysingsorda er oppgjevne på førehand. Oppgåva blir då å plassere orda på rett stad i rutenettet slik at dei passar saman.

Ein annan variant er kryssord der enkelte bokstavar alt er fylte inn. Ofte kan det vere alle vokalane eller alle konsonantane. Løysaren må då fylle inn resten slik at det blir riktige ord.

Å byggje sitt eige kryssord

I nokre oppgåver får ein høve til å prøve seg som kryssordlagar. Ein del av diagrammet kan vere ferdig utfylt, medan ein annan del er tom. Ut frå bokstavane som alt finst, må løysaren sjølv finne ord og plassere skiljeruter slik at det blir eit fungerande kryssord.

Slike oppgåver kan også vere laga som konkurransar der kvar bokstav gir poeng, og der målet er å få så høg poengsum som mogleg.

Kodekryssord

Ei særleg interessant form for kryssord er kodekryssordet. Her er rutene fylte med tal i staden for bokstavar. Kvart tal står for ein bestemt bokstav i alfabetet.

Som regel får løysaren vite minst éin bokstav på førehand. Ved å finne ut kva bokstav dei ulike tala representerer, kan ein gradvis byggje opp ord både vassrett og loddrett. Denne typen kryssord krev ofte både logisk tenking og god kjensle for språk.

Eit mangfald av ordgåter

Sjølv om det tradisjonelle kryssordet framleis er den mest kjende forma, finst det altså eit stort mangfald av variantar. Nokre endrar på sjølve diagrammet, andre på måten ein finn løysingane på.

Felles for dei alle er likevel at dei byggjer på det same grunnprinsippet. Ord skal plasserast slik at dei kryssar kvarandre, og løysaren må bruke både språkforståing, kunnskap og litt kreativ tenking for å få alle rutene til å gå opp.